تاریخچه بابلسر و امامزاده ابراهیم

بابلسر
جلد: 11
نویسنده:      
شماره مقاله:4278
     

 


بابُلْسَر، شهر و مرکز شهرستانى‌ به‌ همین‌ نام‌ در استان‌ مازندران‌. بابلسر تا 1315ش‌، مشهدسر (مزار و مدفن‌ شهید) نامیده‌ مى‌شد (برزگر، 2(1)/44؛ مهجوری‌، 2/325)، زیرا بر این‌ باور بوده‌اند که‌ برادر بزرگ‌ امام‌ رضا(ع‌) به‌ نام‌ ابراهیم‌ ابوجواب‌ [ملقب‌ به‌ ابراهیم‌ اطهر] در این‌ مکان‌ به‌ خاک‌ سپرده‌ شده‌ است‌ (رابینو، 73)، اما این‌ گفته‌ فاقد سند و مدرک‌ تاریخى‌ است‌ (برزگر، همانجا). برخى‌ دیگر نیز به‌ خطا مشهدسر را به‌ معنى‌ مدفن‌ سرِ شهید دانسته‌اند (اعتمادالسلطنه‌، 1/265). اما در واقع‌، واژة «سر» در زبان‌ محلى‌، به‌ معنى‌ جا و مکان‌ به‌ کار مى‌رود (ستوده‌، 4(1)/256-257).
شهرستان‌ بابلسر: بابلسر یکى‌ از شهرستانهای‌ ساحلى‌ استان‌ مازندران‌ است‌ ( سرشماری‌...، پانزده‌). مساحت‌ آن‌ 7/345 کم 2 و شبیه‌ مستطیلى‌ افقى‌ است‌ که‌ مرز شمالى‌ آن‌ به‌ دریای‌ خزر، مرز باختری‌ به‌ شهرستان‌ محمودآباد، مرز خاوری‌ به‌ شهرستانهای‌ جویبار و قائم‌شهر، و مرز جنوبى‌ آن‌ به‌ شهرستان‌ بابل‌ محدود است‌ ( آمارنامه‌، 1376ش‌، «1- 5، 1-54»). شهرستان‌ بابلسر دارای‌ 4 بخش‌ مشتمل‌ بر دو شهر، 8 دهستان‌ و 90 آبادی‌ِ دارای‌ سکنه‌ است‌ ( سرشماری‌، همانجا).
میزان‌ بارندگى‌ سالانه‌ در این‌ شهرستان‌ 4/957 میلى‌متر، متوسط حداکثر رطوبت‌ نسبى‌ سالانه‌ 7/94% و متوسط حداقل‌ آن‌ 4/64% بوده‌ است‌ ( آمارنامه‌، 1375ش‌، 40-41). تنها رودخانة شهرستان‌ بابلسر، رودخانة بابل‌ است‌ (جعفری‌، 118-119). محیط طبیعى‌ بابلسر، زیستگاه‌ برخى‌ جانوران‌ و پرندگان‌ مانند روباه‌، گرگ‌، شغال‌، گراز، خرگوش‌،جوجه‌تیغى‌،کبک‌،تیهو،قرقاول‌،مرغابى‌وغاز است‌( فرهنگ‌ جغرافیایى‌ آبادیها...، 67).
بابلسر اکنون‌یکى‌ از 15شهرستان‌استان‌مازندران‌ است‌( آمارنامه‌، 1376ش‌، «1-49»). بر مبنای‌ سرشماری‌ 1375ش‌، جمعیت‌ آن‌ 265 ،155نفر بوده‌ که‌ نسبت‌ به‌ سرشماری‌ دورة قبل‌ (در 1365ش‌)، سالانه‌ به‌ طور متوسط 8/1% رشد داشته‌ است‌ (همان‌، 1375ش‌، 115). 91/42% جمعیت‌ در نقاط شهری‌ و 09/57% آن‌ در نقاط روستایى‌ سکنى‌ داشته‌اند و از لحاظ ترکیب‌ جنسى‌، نسبت‌ مردان‌ و زنان‌ در شهرستان‌ بابلسر برابر بوده‌ است‌ ( سرشماری‌، شانزده‌). بر طبق‌ همین‌ آمار از کل‌ جمعیت‌ 6 ساله‌ و بیشتر شهرستان‌ بابلسر 3/80% باسواد بوده‌اند و این‌ نسبت‌ در بین‌ جمعیت‌ شهری‌ 5/85% و در بین‌ جمعیت‌ روستایى‌ 4/76% بوده‌ است‌ ( آمارنامه‌، 1375ش‌، 144). در شهرستان‌ بابلسر 167 مدرسة ابتدایى‌، 92 مدرسة راهنمایى‌، 46 مدرسة دورة متوسطة عمومى‌ شهری‌ و روستایى‌، 40 مدرسة متوسطة نظام‌ جدید و 3 هنرستان‌ دایر بوده‌ است‌ (همان‌، 155، 156، 161بب). همچنین‌ این‌ شهرستان‌ دارای‌ دانشکده‌های‌ علوم‌ پایه‌ و علوم‌ انسانى‌ وابسته‌ به‌ دانشگاه‌ مازندران‌ است‌ (همان‌، 240، 242).
مردم‌ بابلسر به‌ گویش‌ مازندرانى‌ سخن‌ مى‌گویند و بیشتر آنان‌ مسلمان‌ شیعه‌ (دوازده‌ امامى‌) هستند ( فرهنگ‌ جغرافیایى‌ آبادیها، همانجا).
اقتصاد شهرستان‌ بابلسر بیشتر بر زراعت‌، دامداری‌ و ماهى‌گیری‌ استوار است‌. مهم‌ترین‌ محصولات‌ آن‌ برنج‌، گندم‌، مرکبات‌، تره‌بار و برخى‌ اقلام‌ میوه‌ است‌ که‌ افزون‌ بر تأمین‌ نیاز محل‌، به‌ نقاط دیگر نیز صادر مى‌شود (همانجا).
از آثار تاریخى‌ بابلسر مى‌توان‌ آستانة امام‌زاده‌ ابراهیم‌ ابوجواب‌ را نام‌ برد. بنا به‌ گفته‌ای‌، بانى‌ بقعة امام‌زاده‌ را سید عزیز بابلکانى‌، و تاریخ‌ بنای‌ آن‌ را زمان‌ شاه‌ اسماعیل‌ اول‌ (907-930ق‌) دانسته‌اند (مرعشى‌، 73- 75)؛ در حالى‌ که‌ کتیبه‌های‌ موجود امام‌زاده‌ نشان‌ مى‌دهد که‌ کتیبة صندوق‌ چوبى‌ حرم‌ مربوط به‌ 835ق‌، کتیبة درِ صحن‌ آن‌ 841ق‌، کتیبة درِ شمالى‌ 858ق‌، کتیبة درِ غربى‌ 859ق‌، و کتیبة ساختمان‌ مسجد امام‌زاده‌ مربوط به‌ 906ق‌ است‌ (رابینو، 73؛ ستوده‌، 4(1)/264-270). ناصرالدین‌ شاه‌ قاجار، ضمن‌ سفر خود به‌ مازندران‌ در 1292ق‌ شرح‌ مبسوطى‌ درخصوص‌ این‌ امام‌زاده‌ و کتیبه‌های‌ آن‌ به‌ دست‌ داده‌ است‌ (ص‌ 129-136). اثر دیگر، بقعة بى‌بى‌ رقیه‌ است‌ که‌ مؤلف‌ سفرنامة ایران‌ و روسیه‌ آن‌ را بى‌بى‌ سکینه‌، و تاریخ‌ بنای‌ بقعة آن‌ را 893ق‌ دانسته‌ است‌ (عزالدوله‌، 158؛ قس‌: رابینو، 73-74). این‌ بنا در شمال‌ غربى‌ امام‌زاده‌ ابراهیم‌ و بر فراز تپه‌ای‌ شنى‌ مسلط به‌ دریا، ساخته‌ شده‌ است‌ (ستوده‌، 4(1)/270).
شهر بابلسر: این‌ شهر مرکز شهرستان‌ بابلسر است‌ و در 52 و 39 طول‌ شرقى‌ و 36 و 42 عرض‌ شمالى‌ و ارتفاع‌ 22 متر از سطح‌ دریا واقع‌ شده‌ است‌ (پاپلى‌، 82). بابلسر در مسیر راه‌ اصلى‌ کنارة دریای‌ خزر و در 19 کیلومتری‌ شمال‌ باختری‌ شهر بابل‌ قرار دارد ( فرهنگ‌ جغرافیایى‌ آبادیها، 68) و آب‌ و هوای‌ آن‌ معتدل‌ و مرطوب‌ است‌. رودخانة بابل‌ از میان‌ شهر عبور مى‌کند و به‌ دریای‌ خزر مى‌ریزد (همان‌، 67 - 68). بین‌ بابلسر و دریا در طرف‌ راست‌ رودخانة بابل‌، یک‌ رشته‌ تپه‌های‌ شنى‌ قرار دارد که‌ درگذشته‌ بر آن‌ فانوس‌ دریایى‌ ساخته‌ بودند (رابینو، 73).
بابلسر در ابتدای‌ سدة 11ق‌ و پس‌ از آن‌ دارای‌ بندرگاه‌ بوده‌ است‌. شاه‌ عباس‌ صفوی‌ که‌ در 1007ق‌، و نیز 1016ق‌، چند روزی‌ را در آنجا اقامت‌ کرده‌ است‌، در سفر دوم‌ خود، به‌ وصف‌ کشتیهای‌ بزرگ‌ و کوچکى‌ که‌ در انتظار رسیدن‌ زمان‌ مناسب‌ کشتیرانى‌ بوده‌اند، پرداخته‌ است‌ (منجم‌، 189-191، 333-334). برخى‌ کسان‌ از برج‌ بزرگ‌ مشهدسر که‌ بر فراز تپه‌ جای‌ داشته‌، و توسط استپان‌ رازین‌ از میان‌ رفته‌ است‌، یاد کرده‌اند (عزالدوله‌، رابینو، همانجاها). استپان‌ رازین‌ فرمانده‌ قزاقهای‌ شورشى‌ [ایالت‌ دُن‌] برضد نظام‌ فئودالى‌ روسیه‌ بود که‌ در بهار 1667م‌ به‌حملاتى‌ در مسیر ولگا و دریای‌ خزر XXI/)¢¥–¨¢ , 3 BSE.(418 در این‌ حمله‌، وی‌ شهرهای‌ سواحل‌ غربى‌ و جنوبى‌ دریای‌ خزر را غارت‌ کرد و عده‌ای‌ از مردم‌ این‌ شهرها را به‌ اسارت‌ گرفت‌ (مهجوری‌، 2/96).
در دورة نادری‌، محمدخان‌ افشار از سوی‌ نادرشاه‌ فرمان‌ یافت‌ تا به‌ یاری‌ آلتون‌ (انگلیسى‌) که‌ به‌ دین‌ اسلام‌ درآمده‌، و از سوی‌ نادرشاه‌ سمت‌ دریا بیگى‌ یافته‌ بود، در مشهدسر (بابلسر) کشتى‌ بسازد و در دریای‌ خزر به‌ کارگیرد (اعتمادالسلطنه‌، 2/1131). مورخان‌ محلى‌ سدة 11ق‌ مازندران‌ در شرح‌ درگیریهای‌ میان‌ حاکمان‌ محلى‌ مشهدسر اشاراتى‌ دارند (نک: مرعشى‌، 286، 311، جم ؛ شیخ‌ على‌ گیلانى‌، 104). این‌ شهر در دورة قاجار، بندر کشتیرانى‌ و بازرگانى‌ بار فروش‌ (بابل‌)، و از بنادر شرقى‌ دریای‌ خزر بوده‌ است‌ (انتنر، 24؛ مکنزی‌، 89)؛ چنانکه‌ کمپانى‌ «قفقاز و مرکوری‌» که‌ با کمک‌ مالى‌ دولت‌ روسیه‌ از اوایل‌ دهة 1860م‌، سفرهای‌ پستى‌ و حمل‌ مسافر را از باکو به‌ بنادر ایرانى‌ دریای‌ خزر آغاز کرده‌ بود، شعبه‌ای‌ در مشهد سر داشت‌ ( گزارش‌...،14 و حاشیة 21). از مشهدسر کالاهای‌ بسیاری‌ همچون‌ ابریشم‌، پنبه‌ و برنج‌ مازندران‌ به‌ روسیه‌ صادر، و کالاهای‌ روسى‌ مستقیماً بدانجا وارد مى‌شده‌ است‌ (مرگان‌، 240؛ سرنا، 24).
بابلسر در ابتدای‌ سدة کنونى‌ از مراکز مهم‌ تجاری‌ ایران‌ محسوب‌ مى‌شد (کیهان‌، 3/430-431)، با اینهمه‌، فاقد لنگرگاه‌ مناسبى‌ برای‌ پهلو گرفتن‌ کشتیهای‌ بزرگ‌ بود؛ به‌ همین‌ سبب‌، اینگونه‌ کشتیها در فاصلة دورتری‌ از ساحل‌ لنگر انداخته‌، بارهای‌ خود را توسط زورق‌ به‌ اسکلة گمرک‌ منتقل‌ مى‌نمودند (همو، 2/288، 3/442). بابلسر همچنین‌ از مراکز عمدة شیلات‌ و خاویار شمرده‌ مى‌شد (همو، 2/289، 3/12). بسیاری‌ از جهانگردانى‌ که‌ به‌ شمال‌ ایران‌ سفر کرده‌اند، در خاطرات‌ خود به‌ این‌ شهر، به‌ ویژه‌ به‌ بازرگانى‌ آن‌ اشاره‌ دارند (مکنزی‌، 87، 88، 89؛ سرنا، همانجا). با کاهش‌ روابط بازرگانى‌ میان‌ ایران‌ و شوروی‌، و رونق‌ یافتن‌ تجارت‌ در بنادر دیگر مانند بندر انزلى‌ در گیلان‌ (فریزر، 543، 544؛ فرهنگ‌ جغرافیایى‌ ایران‌، 3/37)، این‌ شهر مدتى‌ موقعیت‌ خود را از دست‌ داد (همانجا)، اما امروزه‌ بابلسر یکى‌ از بنادر معتبر و از گردشگاههای‌ زیبای‌ کشور به‌ شمار مى‌آید (برزگر، 2(1)/44).
در 1375ش‌ جمعیت‌ شهر بابلسر 671 ،37نفر (762 ،8خانوار)، و شمار مردان‌ و زنان‌ در این‌ شهر تقریباً برابر بوده‌ است‌. همچنین‌ از 745 ،33 نفر جمعیت‌ 6 ساله‌ و بیشتر در شهر بابلسر 06/88% باسواد بوده‌اند ( سرشماری‌، چهل‌).
مآخذ: آمارنامة استان‌ مازندران‌ (1375ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجة استان‌ مازندران‌، تهران‌، 1376ش‌؛ آمارنامة استان‌ مازندران‌ (1376ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجة استان‌ مازندران‌، تهران‌، 1377ش‌؛ اعتمادالسلطنه‌، محمدحسن‌، مرآة البلدان‌، به‌ کوشش‌ عبدالحسین‌ نوایى‌ و هاشم‌ محدث‌، تهران‌، 1368ش‌؛ انتنر، م‌. ل‌.، روابط بازرگانى‌ روس‌ و ایران‌ (1828-1914م‌)، ترجمة احمد توکلى‌، تهران‌، 1369ش‌؛ برزگر، اردشیر، تاریخ‌ تبرستان‌ پس‌ از اسلام‌، تهران‌، 1334ش‌؛ پاپلى‌ یزدی‌، محمدحسین‌، فرهنگ‌ آبادیها و مکانهای‌ مذهبى‌ کشور، مشهد، 1367ش‌؛ جعفری‌، عباس‌، رودها و رودنامة ایران‌، تهران‌، 1376ش‌؛ رابینو، ه.ل‌.، سفرنامة مازندران‌ و استراباد، ترجمة غلامعلى‌ وحید مازندرانى‌، تهران‌، 1336ش‌؛ ستوده‌، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران‌، 1366ش‌؛ سرشماری‌ عمومى‌ نفوس‌ و مسکن‌ (1375ش‌)، نتایج‌ تفصیلى‌، شهرستان‌ بابلسر، مرکز آمار ایران‌، تهران‌، 1376ش‌؛ سرنا، کارلا، سفرنامه‌، آدمها و آیینها در ایران‌، ترجمة على‌اصغر سعیدی‌، تهران‌، 1362ش‌؛ شیخ‌ على‌ گیلانى‌، تاریخ‌ مازندران‌، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، 1352ش‌؛ عزالدوله‌ - ملکونف‌، سفرنامة ایران‌ و روسیه‌، به‌ کوشش‌ محمد گلبن‌ و فرامرز طالبى‌، تهران‌، 1363ش‌؛ فرهنگ‌ جغرافیایى‌ آبادیهای‌ کشور (ساری‌)، سازمان‌ جغرافیایى‌ نیروهای‌ مسلح‌، تهران‌، 1370ش‌، ج‌ 28؛ فرهنگ‌ جغرافیایى‌ ایران‌ (آبادیها)، استان‌ دوم‌، دایرة جغرافیایى‌ ستاد ارتش‌، تهران‌، 1329ش‌؛ فریزر، جیمز بیلى‌، سفرنامه‌، ترجمة منوچهر امیری‌، تهران‌، 1364ش‌؛ کیهان‌، مسعود، جغرافیای‌ مفصل‌ ایران‌، تهران‌، 1311ش‌؛ گزارش‌ ایران‌ از یک‌ سیاح‌ روس‌، ترجمة سیدعبدالله‌، تهران‌، 1363ش‌؛ مرعشى‌، میرتیمور، تاریخ‌ خاندان‌ مرعشى‌ مازندران‌، به‌ کوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، 1356ش‌؛ مرگان‌، ژاک‌، ایران‌، مطالعات‌ جغرافیایى‌، ترجمة کاظم‌ ودیعى‌، تبریز، 1338ش‌؛ مکنزی‌، چارلز فرانسیس‌، سفرنامة شمال‌، ترجمة منصورة اتحادیه‌، تهران‌، 1359ش‌؛ منجم‌ یزدی‌، محمد، تاریخ‌ عباسى‌، به‌ کوشش‌ سیف‌الله‌ وحیدنیا، تهران‌، 1366ش‌؛ مهجوری‌، اسماعیل‌، تاریخ‌ مازندران‌، ساری‌، 1345ش‌؛ ناصرالدین‌ شاه‌، روزنامة سفر مازندران‌، تهران‌، 1356ش‌؛ نیز: . 3 BSE
مژگان‌ نظامى‌

/ 1 نظر / 108 بازدید
گروه کوهنوردی دماوند بابلسر

برنامه شش ماهه اول سال ۱۳۹۱ گروه کوهنوردی دماوند بابلسر با تنظیم دبیر زرگری (سرپرست گروه) و همکاری دوستان و همنوردان عزیز به شرح زیر می باشد. ۱ امامزاده عباسعلی سوادکوه ۹۱/۱/۱۸ ۱ روز ۲ ماهان هراز ۹۱/۲/۱ ۱ روز ۳ دریوک پنجاب ۹۱/۲/۱۵ ۱ روز ۴ دریاسر دوهزار ۹۱/۲/۲۹ ۱ روز ۵ اسب خونی چرات ۹۱/۳/۱۲ ۱ روز ۶ هفت آبشار بندپی ۹۱/۳/۲۶ ۱ روز ۷ قلعه گردن عباس آباد ۹۱/۴/۱۵ ۱ روز ۸ امامزاده الیاس شاهاندشت ۹۱/۴/۳۰ ۱ روز ۹ نمک آبرود چالوس ۹۱/۶/۳ ۱ روز ۱۰ شیرکوه یزد ۲۲و۲۳و۲۴/۶/۹۱ ۳ روز برای آگاهی از دیگر برنامه های ورزشی همانند (دو - پیاده روی - دوچرخه سواری - شنا) و حضور در برنامه های ورزشی می توانید با شماره ۰۹۱۱۳۱۲۳۲۵۲ تماس حاصل فرمایید. با تشکر گروه کوهنوردی دماوند بابلسر http://damavandkoh.blogfa.com